Η UNESCO (από τα αρχικά United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization που σημαίνει Εκπαιδευτική, Επιστημονική και Πολιτιστική Οργάνωση των Ηνωμένων Εθνών) ιδρύθηκε στο Λονδίνο το 1945 και άρχισε τη λειτουργία της το 1946, μετά τη θέση σε ισχύ της Ιδρυτικής της Πράξης. Με έδρα το Παρίσι και 193 κράτη μέλη, η UNESCO αποτελεί μια από τις Ειδικευμένες Οργανώσεις του Συστήματος των Ηνωμένων Εθνών με σκοπό που καλύπτει ένα ευρύ φάσμα δραστηριοτήτων και με κύριο στόχο να συμβάλει στην διατήρηση της Ειρήνης και της Ασφάλειας μέσω της σύσφιξης των σχέσεων μεταξύ των κρατών δια της παιδείας/εκπαίδευσης, της επιστήμης, του πολιτισμού και των θεμελιωδών ελευθεριών για όλους, χωρίς διακρίσεις. Για την επίτευξη των ανωτέρω στόχων έχουν υπογραφεί, στα πλαίσιο της UNESCO, δεκάδες συμβάσεις, έχουν υιοθετηθεί διακηρύξεις και έχουν ληφθεί αποφάσεις που τα κράτη οφείλουν να εφαρμόσουν στην εθνική τους νομοθεσία.
Αναλυτικότερα, πέντε είναι οι τομείς δραστηριότητας της Οργάνωσης: παιδεία/εκπαίδευση, φυσικές επιστήμες, κοινωνικές και ανθρωπιστικές επιστήμες, πολιτισμός, επικοινωνία και πληροφόρηση.
Πρωταρχικό μέλημα της UNESCO είναι η εκπαίδευση που αποτελεί την βάση για την κοινωνική και οικονομική ανάπτυξη, με κύριους άξονες την στήριξη της στοιχειώδους εκπαίδευσης, την καταπολέμηση του αναλφαβητισμού και την εκπαίδευση εκπαιδευτικών. Υιοθετεί αρχές και κατευθυντήριες οδηγίες για την εκπαίδευση που συνδέονται με θέματα όπως το περιβάλλον, ο αφοπλισμός, η ειρήνη, η δημιουργία ειδικών προγραμμάτων για άτομα με αναπηρίες και άλλα σχετικά ζητήματα.
Οι κοινωνίες που επιθυμούν την γνώση και προωθούν την εκπαίδευση για όλους, προάγουν έναν πολιτισμό ειρήνης, αποδεχόμενες την διαφορετικότητα και προασπίζοντας τα δικαιώματα του ανθρώπου. Η εκπαίδευση αποτελεί πρωταρχικό δικαίωμα του ανθρώπου, κατοχυρωμένο σε μια σειρά διεθνών πράξεων προστασίας των δικαιωμάτων του ανθρώπου, καθώς και προϋπόθεση κοινωνικής προόδου. Η κατοχύρωση του δικαιώματος αυτού εξηγεί την θεαματική ανάπτυξη της σ’ όλο τον κόσμο, χωρίς ακόμη να έχει επιτευχθεί η παράλληλη εξάλειψη του αναλφαβητισμού, ή του αναμενόμενου εκδημοκρατισμού της παιδείας. Ωστόσο θα χρειαστεί χρόνος για να εξαλειφθούν οι ανισότητες που υπάρχουν, σε παγκόσμιο επίπεδο, στον σύγχρονο κόσμο ανάμεσα σε κράτη (πλούσια – φτωχά) ανάμεσα στις κοινωνίες (ομοιογενείς – ανομοιογενείς) ανάμεσα ακόμη και σε νοοτροπίες (προοδευτικές – φανατικές).
Η UNESCO προωθεί στρατηγικές ικανές να λάβουν υπόψη τους την κοινωνική και πολιτιστική ιδιαιτερότητα κάθε χώρας, να αντισταθούν στην ομοιομορφοποίηση του κόσμου, να βοηθήσουν στην ανάδειξη των χαρακτηριστικών των επιμέρους κοινωνικών ομάδων, και να αποτελέσουν την κινητήρια δύναμη μιας κοινωνίας που αναδημιουργείται τρεφόμενη από συνειδητά αποδεκτές ανομοιομορφίες και η οποία αφομοιώνει ή μετασχηματίζει επιρροές από το εξωτερικό. Το σχολείο αποτελεί τον κατ’ εξοχήν χώρο στον οποίο μεταδίδεται και διαιωνίζεται η πολιτιστική κληρονομιά κάθε λαού και οι προσπάθειες προσαρμογής της διδασκαλίας προς την κατεύθυνση αυτή πρέπει να είναι συνεχείς.
Ο τομέας των φυσικών επιστημών στον οποίο η UNESCO έχει αισθητά στρέψει την προσοχή της από το 1964, ενδιαφέρεται για την ανταλλαγή τεχνογνωσίας σε θέματα ανάπτυξης της τεχνολογίας, προγράμματα μέσω τηλεόρασης, μελέτες ωκεανογραφίας, έρευνες για τους σεισμούς, προγράμματα βιόσφαιρας κά, ενώ στα θέματα κοινωνικών επιστημών έδωσε προτεραιότητα στα ζητήματα προστασίας των δικαιωμάτων του ανθρώπου, σε μελέτες κατά του ρατσισμού, στην προώθηση της ειρήνης κά.
Επίσης, η επικοινωνία είναι ένας νέος τομέας που βαίνει συνεχώς αναπτυσσόμενος μετά το 1964 και συγκεντρώνει το ενδιαφέρον της UNESCO. Η εκπαίδευση προσωπικού για έκδοση σχετικών βιβλίων και εντύπων, οι γραφίστες και οι εκδότες ήταν στις πρώτες προσπάθειες της. Ακολούθησαν τα ΜΜΕ, κι η δορυφορική επικοινωνία, η προστασία της πνευματικής ιδιοκτησίας κά.
Όπως κι άλλοι διεθνείς οργανισμοί, η UNESCO έχει εξελιχθεί σ’ έναν οργανισμό που παρέχει κυρίως τεχνογνωσία. Η βοήθεια αυτή συνίσταται στην αποστολή εμπειρογνωμόνων, στην εκπόνηση προγραμμάτων τεχνικής εκπαίδευσης, σε προγράμματα αλφαβητισμού, στην βοήθεια για την οργάνωση διοικητικών και επιστημονικών υποδομών κ.ά. Τέλος, η Οργάνωση προσπαθεί να δημιουργήσει «κοινωνίες γνώσης» προσφέροντας ευκαιρίες για την μόρφωση όλου του πληθυσμού του πλανήτη, ταυτόχρονα όμως επιθυμεί να πείσει τις κυβερνήσεις στηρίζοντας τις προσπάθειές τους για αναβάθμιση της παιδείας. Θα μπορούσαμε να πούμε λοιπόν ότι η UNESCO λειτουργεί ως ένας πνευματικός ηγέτης που προσπαθεί να εγκαθιδρύσει τις ανωτέρω αξίες σε συνεργασία με τις κυβερνήσεις αλλά και με όλη τη διεθνή κοινότητα.
Όπως τόνισε ο René Maheu, Γενικός Διευθυντής της UNESCO ως το 1962: «Η εκπαίδευση, η επιστήμη, ο πολιτισμός και η επικοινωνία δεν ειναι οι στόχοι της UNESCO, αυτοί καθ’ αυτοί, αλλά απλά τα μέσα μιας πνευματικής και ηθικής προσπάθειας που συνιστά την πραγματική της αποστολή».